COP 31 2026’da Antalya’da Türkiye ev sahipliğinde gerçekleşiyor. Haliyle Türkiye genelinde şu an en çok gündemde olan ve sosyal medyada da en çok paylaşılan konulardan biri. Gözlemlediğim kadarıyla COP ev sahipliği biraz yanlış anlaşılıyor ve en önemlisi de iklim krizi ile mücadele hakkında da çok şey bilinmiyor. Elbette bu yılki konferansın Türkiye’de gerçekleşiyor olması Türkiye’nin iklim politikalarını anlamak, tartışmak ve geliştirmek için bir fırsat. Ama öncelikle bizim, dünyada ne olduğunu anlamamız gerektiğine inanıyorum.
HABER | ANALİZ
Önce Büyük Resim
Buzullar eriyor, küresel sıcaklıklar yükseliyor. Sıcak hava dalgaları, seller ve kuraklık insanların sağlığını, evlerini ve geçim kaynaklarını tehdit ediyor. İklim krizi, hep birlikte mücadele etmemiz gereken bir insan güvenliği meselesi. Peki bu mücadelede bugün neredeyiz?
BM Genel Sekreteri António Guterres, 11 Kasım’daki Liderler Zirvesi konuşmasında durumu açık bir dille özetledi. Paris’te hedeflenen 1,5°C’lik sınırın aşılması artık kaçınılmaz görünüyor. Bu raddede artık aşımın ne kadar yüksek olacağı ve ne kadar uzun süreceği önem kazanıyor.
Bugünkü COP’ların temeli, 1992’de Rio Dünya Zirvesi’nde imzaya açılan BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’yle atıldı. Sözleşme, ülkelerin iklim değişikliğiyle ortak mücadele etmesi ve bu mücadelede tarihsel sorumluluklarıyla imkanlarının dikkate alınması için bir çerçeve kurdu. 1997’de kabul edilen Kyoto Protokolü, bu çerçeveye sanayileşmiş ülkeler için bağlayıcı sayısal emisyon hedefleri ekledi. İlk hedef dönemi 2008’de başladı. Küresel finans krizi de aynı yıl patlak verdi. İki gelişmenin aynı yıla denk gelmesi belki tesadüftü ama kriz, iklim yatırımlarına yeni bir ekonomik gerekçe kazandırdı. Hükümetler ekonomiyi canlandırmak ve işsizliği sınırlamak için kaynak ayırırken şu soru gündeme geldi: Bu paranın bir kısmı neden temiz enerjiye gitmesin? BM Çevre Programı’nın 2009’da önerdiği Küresel Yeşil Yeni Düzen tam da bu fikre dayanıyordu. Yenilenebilir enerjiye ve enerji verimliliğine yapılan kamu yatırımları, hem istihdam yaratabilir hem de fosil yakıtlara bağımlılığı azaltabilirdi. Müzakerelerde ise temel soru, Kyoto’nun ardından daha fazla ülkenin emisyon azaltımına nasıl katılacağıydı. Bu süreç 2015’te Paris Anlaşması’yla sonuçlandı. Paris’te her taraf devletin kendi ulusal katkısını belirleyip düzenli aralıklarla sunacağı bir sistem benimsendi.
Bir iklim hedefini nasıl okuruz?
Paris itibariyle her ülke emisyonlarını ne kadar ve nasıl azaltacağını beş yılda bir BM’ye bildiriyor. Bu belgenin adı Ulusal Katkı Beyanı (Nationally Determined Contributions). Kısaca NDC diyoruz. Bir ülkenin şu anda iklim konusunda verdiği en somut söz bu belgelerde yazıyor.
Mevcut durumda ülkeler kendi hedeflerini kendileri belirledikleri için NDC’ler yeterli olmuyor. BM Çevre Programı’nın 2026 Emisyon Açığı Raporu’na göre bugün açıklanmış ulusal taahhütlerin tamamı uygulansa bile küresel ısınma bu yüzyılda yaklaşık 2,6°C’ye ulaşabilir. Dünya, Paris Anlaşması’nın 1,5°C hedefinden uzak bir rotada.
Bir NDC’yi okurken yüzde kaç emisyon azaltımı yaptıkları sorusu yeterli olmuyor. Asıl soru neye göre azalttıkları olmalı. Bazı ülkeler azaltımı geçmişte ölçülmüş gerçek emisyonlara göre hesaplıyor. Bu durumda %50 azaltım, emisyonların gerçekten yarıya inmesi demek oluyor. Bazıları ise hiçbir önlem alınmazsa emisyonların ne kadar artacağını tahmin eden bir senaryoyu baz alıyor. O zaman kağıt üzerinde büyük görünen bir azaltım, emisyonların bugünkünden yüksek kalmasına da izin verebiliyor. Paris Anlaşması, gelişmekte olan ülkelerde emisyonların zirveye ulaşmasının daha uzun süreceğini zaten baştan kabul ediyor.
Bu hususta Türkiye ikinci yolu izliyor. Geçen yıl BM’ye sunulan son ulusal katkı beyanına göre 2035’teki emisyonlar, hiçbir önlem alınmasaydı ulaşacağı seviyenin %40’ı aşkın altında kalacak. Kulağa iddialı geliyor olsa da bu seviye hedefin referans yılı olan 2018’deki emisyonların hala üzerinde kalıyor. Yani hedef, emisyonların bir süre daha artmasına izin veriyor. Uzun vadeli hedef ise 2053’te net sıfır. Bu hususta 2025’te çıkarılan İklim Kanunu da dikkate alınmalıdır. Emisyon ticaret sisteminin ilk adımları da atıldı. Vatandaş olarak bu takvimi bilmek, doğru soruları sorabilmenin ilk şartı.
Peki Türkiye kendi iklim hedeflerinin neresinde? BM Çevre Programı’nın 2026 Emisyon Açığı Raporu’na göre Türkiye, mevcut politikalarıyla 2030 hedefini rahatlıkla tutturabilecek. 2035 hedefi de ek önlem almadan ulaşılabilir görünüyor. Ancak burada az önceki soruya dönmek gerekiyor: Neye göre azaltım? Türkiye’nin hedeflerinin, artıştan azalışa izin verdiğini belirtmiştik. Mevcut politikalarla koyulan hedeflerin rahatlıkla gerçekleşebilecek düzeyde oluşu Türkiye’nin daha iddialı hedefler koyabileceğini düşündürüyor.
İkinci yolu izlemek elbette yalnızca Türkiye’ye özgü değil. Hindistan hala mutlak bir azaltım yerine ekonomik üretim başına düşen emisyonu azaltmayı hedefliyor ve net sıfırı da 2070’e koyuyor. Dünyanın en büyük emisyon kaynağı Çin ise ilk kez mutlak bir azaltım sözü verse de azaltımın hangi yılın seviyesinden hesaplanacağını belirtmedi. Endonezya da 2035’te emisyonlarının 2019’un üzerinde kalacağını öngörüyor ve zirveyi 2030’a koyuyor. Suudi Arabistan ise hedefini büyümeye göre değişen bir senaryoya bağlıyor ve bu hedefin petrol ihracatından gelen gelirin sürmesine dayandığını açıkça yazıyor. Paris Anlaşması ülkeleri zamanla mutlak hedeflere geçmeye teşvik ediyor. Türkiye gibi OECD ve G20 üyesi olan Meksika bu adımı attı. Yeni beyanında ilk kez doğrudan bir emisyon üst sınırına göre hedef koydu.
AB ve Paris Anlaşması’ndan çekilmeden önce ABD de hedeflerini geçmişte ölçülmüş bir yıla göre koymuştu. Ama bu ülkeler sanayileşmelerini çoktan tamamladı. Emisyonları da yıllar önce zirveye ulaştı. Aşağıdaki harita, atmosferde bugüne kadar biriken karbonun hangi ülkelerden geldiğini gösteriyor.
.
Kayıtların başladığı yıldan 2025’e kadar fosil yakıt ve sanayi kaynaklı birikimli CO₂ emisyonları. Renk koyulaştıkça ülkenin tarihsel payı artıyor. Kaynak: Global Carbon Budget (2026), Our World in Data (CC BY), Türkçeye uyarlanmıştır.
ABD Paris Anlaşması’ndan iki kez çekilen tek ülke oldu. Başkan Trump iklim değişikliğini BM kürsüsünden “dünyaya yapılmış en büyük düzenbazlık” diye nitelerken yönetimi de önceki dönemde bilimin siyasallaştırıldığını öne süren bir kararnameyle iklim araştırmaları da dahil federal kurumların bilimsel çalışmalarına yeni kurallar getirdi. Böylece en büyük kirletici tüm sorumluluklarını reddetmiş oldu.
AB’ye gelince, yıllardır kendini iklim politikasının öncüsü olarak tanımlayan bir aktör olarak söylemleriyle uygulamaları arasındaki mesafeyi her geçen gün açıyor. 2040 hedefini esnetti. Azaltımın bir kısmını ileride başka ülkelerden karbon kredisi satın alarak karşılayabilecek. Isınma ve ulaşımda fosil yakıtlara karbon fiyatı getirecek düzenleme de ertelendi. Üstelik yeni gaz projeleri birer birer gündeme geliyor. Romanya’nın Karadeniz’deki Neptun Deep projesinin 2027’de üretime başlaması ve ülkeyi AB’nin en büyük gaz üreticisi yapması bekleniyor. Yunanistan da kırk yılı aşkın bir aradan sonra ilk derin deniz arama sondajına hazırlanıyor. İtalya da rafa kaldırdığı açık deniz projelerini yeniden masaya getiriyor.
Bu tercihin gerekçesi de hazır. AB, özellikle Rusya-Ukrayna Savaşı ile 2022’de yeşil yatırımları tanımlayan sınıflandırma sistemine, yani taksonomiye, doğal gazı “geçiş faaliyeti” olarak ekledi. Böylece belirli koşulları sağlayan gaz yatırımları resmi olarak sürdürülebilir sayılabiliyor. Avusturya karara karşı dava açtı. AB Genel Mahkemesi geçen yıl davayı reddetti, Avusturya da kararı AB Adalet Divanı’na taşıdı. Enerji güvenliği kaygısı ile geçiş yakıtı etiketi bir araya gelince yeni gaz sahaları iklim hedefleriyle çelişmiyormuş gibi sunulabiliyor.
Bu arada AB’ye çelik, çimento ve alüminyum satan Türk şirketleri için sınırda karbon düzenlemesi bu yıl mali yükümlülük dönemine geçti. Karbona fiyat koymak, Guterres’in de Antalya’da hatırlattığı kirleten öder ilkesinin bir uygulaması. AB kendi fosil yakıt yatırımlarını enerji güvenliği gerekçesiyle sürdürüyor. Kendi sanayisine verdiği ücretsiz emisyon izinlerini de ancak yavaş yavaş kaldırıyor. Ticaret ortaklarının ürünlerine ise karbon bedeli uygulamaya devam ediyor.
Türkiye için çıkarılacak ders ise beklemek olmamalı. AB kuralları, ihracatçının kendi ülkesinde fiilen ödediği karbon bedelinin sınırda düşülmesine izin veriyor. Kendi emisyon ticaret sistemini işletip bu bedeli yurt içinde ödeyen bir sanayi, sınırda daha az öder. Aynı para da Avrupa’ya gitmek yerine Türkiye’de kalır ve dönüşüme harcanabilir. Bunun için Türkiye’deki sistemin gerçek bir karbon fiyatı oluşturması ve bu fiyatın AB tarafından tanınması gerekiyor.
Türkiye’nin COP31 Ev Sahipliği
Bu kısmı ise sosyal medyada Türkiye’nin COP31 ev sahipliğini eleştiren ve oldukça etkileşim alan gönderileri gördükten sonra açıklamanın faydalı olacağını düşündüğüm için ekledim. BM’nin ev sahipliği kuralı iklim karnesi en iyi ülkeye verilen bir ödül değildir. COP ev sahipliği BM’nin beş bölgesel grubu arasında sırayla dönmektedir. Sırası gelen grup kendi adayını belirliyor ve diğer devletler de bunu onaylıyor. COP31’de sıra Batı Avrupa ve Diğer Devletler Grubu’ndaydı. Türkiye ve Avustralya aday oldu. İki ülke de bir yıldan uzun süre geri adım atmayınca sonunda geçen yıl Brezilya’daki COP30’da orta yol bulundu. Zirve Antalya’da, başkanlık Türkiye’de, müzakerelerin liderliği ise Avustralya’da.
Ev sahibi olmanın getirdiği görünürlük, Türkiye’nin enerji ve iklim politikalarına daha yakından bakmak için gayet doğal bir sebep. Aynı görünürlük Avustralya için de geçerli. Önceki ev sahipleri de benzer eleştirilerle karşılaştı. COP28 ev sahibi Birleşik Arap Emirlikleri ve COP29 ev sahibi Azerbaycan, fosil yakıt üretimini artırma planları yüzünden eleştirilmişti. COP30 ev sahibi Brezilya ise zirveden birkaç hafta önce Amazon Nehri’nin denize döküldüğü havzanın açıklarında petrol aramaya izin vermişti. Kısacası ev sahipliği bir iklim karnesi değildir. Elbette eleştirelim, sorgulayalım ama bunu bilinçli bir yerden yapmamız önemli.
Kirleten Öder mi?
Guterres Antalya’da yeni bir İklim Adaleti Sözleşmesi önerdi. Çıkış noktası basit bir sorudan geliyor. Ekonomisini dönüştürmesi beklenen bir ülke, bunun için gereken parayı ve teknolojiyi nereden bulacak? Çin dışındaki gelişmekte olan ülkeler dünya nüfusunun büyük kısmını oluşturuyor ama temiz enerji yatırımlarından oldukça küçük bir pay alıyor. Çoğu, gelişmiş ülkelere göre iki üç kat pahalıya borçlanıyor. Ucuz finansmana ulaşamayan bir ülke için en kolay yol yine kömür, petrol ve gaz olmak zorunda kalıyor.
Türkiye de Antalya’da kalkınma bankalarıyla 5,1 milyar dolarlık anlaşma imzaladı. Bu paranın yaklaşık üçte biri, ulusal katkı beyanını ve İklim Kanunu’nu uygulamaya yönelik bir iklim programına ayrıldı. Ancak önemli nokta şu ki tam da Guterres’in değindiği üzere bu kaynaklar hibe değil, uygun koşullu da olsa geri ödenecek krediler. Yani dönüşümün faturası yine büyük ölçüde Türkiye’nin kendisine kalmış oluyor.
Bu noktada Guterres’in verdiği bir karşılaştırma her şeyi özetliyor. İklim felaketlerinden etkilenen ülkeler için kurulan Kayıp ve Zarar Fonu’nda bugüne kadar biriken para, dünyanın en büyük dokuz petrol şirketinin yaklaşık 14 saatte kazandığı kara eşit. Guterres’in önerisi de net. Bu olağanüstü karlar vergilendirilsin ve gelir zarar gören ülkelere aktarılsın. Kirleten ödesin.
Aslında iklim değişikliğiyle mücadelede en temel sorunlardan biri devletlere karşı bir yaptırımın olmamasıdır. Bu bağlamda Uluslararası Adalet Divanı 2025’te verdiği danışma görüşünde devletlerin iklim sistemini korumakla yükümlü olduğunu söyledi. Divana göre fosil yakıt ruhsatları ve teşvikleri de devletlerin uluslararası sorumluluğunun kapsamına girebilir. BM Genel Kurulu bu görüşü destekleyen kararı bu yıl mayısta kabul etti.
Dinozorlar ve Lobiler
COP31 Liderler Zirvesi’nde Guterres’in konuşmasındaki çarpıcı ifade bu yazının başlığı oldu. “Fosil yakıtlar da dinozorlar gibi tarihe karışmalıdır ama bu kendiliğinden gerçekleşmeyecektir. Dinozorların lobisi yoktu. Oysa fosil yakıtların var ve stratejileri son derece basit: Bilimi çarpıtmak. Politikaları geciktirmek. Eylemi geciktirmek. Hesap verebilirliği geciktirmek.”
Antalya’dan sonra Türkiye’ye de, Avustralya’ya da, G7 ülkelerine de, tüm ülkelere de aynı soruları sormaya devam edelim. Hangi fosil yakıt projelerine onay verdiler? Emisyonları söz verdikleri yolda mı? Vaat edilen finansmanın ne kadarı, hangi koşullarla ihtiyaç duyan ülkelere ulaştı? COP31’in iklim adaleti için ne ifade ettiğini bu soruların cevapları gösterecek.
**EUROPolitika editörü ve Beykent Üniversitesi doktora öğrencisi Rabia Uzun, derginin dış paydaşı Beykent Üniversitesi çatısında Ulusal Katkı Beyanları (NDC) üzerine 20 Kasım 2026’da bir sunum gerçekleştirecektir. Sunumunda önerilerini paylaşacak ve etkinlikten edindiği gözlemleri EUROPolitika editörü olarak aktaracaktır.
Photo: GETTY IMAGES, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin (UNFCCC) 31. Taraflar Konferansı (COP31) 9-20 Kasım tarihlerinde Antalya’da düzenlenmektedir.
Referanslar:
- António Guterres, COP31 Liderler Zirvesi konuşması, Antalya, 11 Kasım 2026, UNFCCC.
- Climate Action Tracker, Türkiye değerlendirmesi.
- Climate Action Tracker, Hindistan 2035 NDC değerlendirmesi.
- Climate Action Tracker, Çin 2035 NDC değerlendirmesi.
- Global Carbon Budget (2026), Our World in Data, CO₂ ve sera gazı emisyonları (harita, CC BY).
- Associated Press, Trump’ın BM Genel Kurulu konuşmasından öne çıkanlar, 23 Eylül 2025.
- ABD Başkanlığı, 14303 sayılı “Restoring Gold Standard Science” kararnamesi, 23 Mayıs 2025.
- Avrupa Komisyonu, 2040 iklim hedefi.
- Romania Insider, Neptun Deep projesinden ilk gaz 2027’de, 13 Ocak 2026.
- Oil & Gas Journal, Energean’ın İyon Denizi derin deniz sondaj sözleşmesi, 16 Nisan 2026.
- Avrupa Birliği Adalet Divanı, Basın bülteni no. 113/25: Avusturya – Komisyon davasında Genel Mahkeme kararı, 10 Eylül 2025
- Sustainability Online, BM Genel Kurulu’nun UAD danışma görüşüne ilişkin kararı, 20 Mayıs 2026.
- Anadolu Ajansı, Türkiye ile kalkınma bankaları arasında COP31’de 5,1 milyar dolarlık anlaşma, 12 Kasım 2026.
- BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC), Ulusal Katkı Beyanı Kayıt Sistemi.
