Yapay zekâ, bilim insanlarının kendi disiplinlerini yeniden keşfetmelerini gerektirecektir.
ÇEVİRİ
Leaders – EurekAI!
6 Ekim 2026, matematik tarihinin en önemli günü olarak hatırlanabilir. ABD merkezli öncü yapay zekâ araştırma kuruluşu OpenAI, onlarca yıldır bilim insanlarının çözmekte zorlandığı 372 matematik probleminde ilerleme kaydedildiğini veya bu problemlerin çözüldüğünü ileri süren 700’den fazla akademik makale yayımladı. Matematikçiler, bu gelişmenin kendi disiplinleri açısından ne anlama geldiğini hâlâ anlamaya çalışıyor.
Ancak söz konusu gelişmenin etkileri matematiğin çok ötesine uzanıyor. Artık yapay zekânın bilimin bütününü nasıl dönüştüreceği sorusuyla yüzleşmenin zamanı geldi.
Matematik alanındaki bu sonuçlar, aynı anda üç farklı anlam taşıyor: İnsanlık açısından büyük bir ilerleme, yapay zekânın baş döndürücü gelişimini ortaya koyan olağanüstü bir başarı ve evren hakkındaki bilgimizin insan zihninin kavrayamayacağı makinelerin kontrolüne geçebileceği bir geleceğin habercisi.
Asıl mesele, bilimsel ilerlemeyi sürdürürken anlama ve kavrama yetimizi nasıl koruyacağımızdır.
Yapay zekânın bilimsel potansiyelinin matematikte böylesine açık biçimde ortaya çıkmasının önemli bir nedeni var. Matematiksel ispatlar deneysel kanıtlardan değil, aksiyomlardan türetilir. Bu nedenle, en azından ilkesel olarak, mekanik yöntemlerle doğrulanabilirler.
Bununla birlikte yapay zekâ, deney ve gözleme dayanan bilimlerde de ilerlemeyi hızlandırıyor. Bunun nedenlerinden biri, diğer bilim dallarının da matematiği temel bir araç olarak kullanması.
Yapay zekâ, hava tahminlerinin doğruluğunu artırdı. Kullanılabilecek milyonlarca yeni malzeme için olası yapı önerileri geliştirdi ve nükleer füzyon deneylerinin kontrolüne yardımcı oldu. Ayrıca bilinen proteinlerin neredeyse tamamının üç boyutlu yapılarını, onları oluşturan amino asitlerden hareketle tahmin edebiliyor. Bu son gelişme, Nobel Ödülü kazandıran bilimsel bir atılımın temelini oluşturdu.
Yapay zekâ destekli çok daha dikkat çekici bilimsel gelişmelerin yaşanacağına neredeyse kesin gözüyle bakılıyor.
En heyecan verici olasılıklar ise biyoloji alanında ortaya çıkıyor.
Araştırmacılar, kuraklığa dayanıklı tarım ürünleri geliştirmek, yeni ilaçlar keşfetmek ve zararlı bakterilere saldırabilecek, insanlara zarar vermemesi umulan virüsler tasarlamak amacıyla yapay zekâdan yararlanıyor.
Bir başka araştırma alanında ise hücrelerin nasıl çalıştığını açıklayabilecek bilgisayar modelleri geliştirilmeye çalışılıyor.
Bilgisayar ortamında modellenmiş yaşamı (in silico) inceleme imkânına kavuşan bilim insanları, gelecekte biyolojik süreçler üzerinde çok daha kapsamlı bir hâkimiyet kurabilir. Hatta tamamen yeni canlı organizmaları sıfırdan tasarlayıp üretme becerisi kazanabilirler.
Böyle bir gelişme gerçekleşirse DNA, tıpkı bir yapay zekâ modelindeki sembol dizileri gibi işlenebilen ve yeniden düzenlenebilen başka bir bilgisayar kodu türüne dönüşebilir.
Yapay zekâyla ilgili pek çok gelişmede olduğu gibi, bu olasılık da hem baş döndürücü hem de ürkütücü.
Matematikçilerin önemli bir bölümünün ilk tepkisi korku oldu.
OpenAI’nin gerçekleştirdiği atılımların ardından birçok matematikçi, şirketin kendi disiplinlerine bu ölçüde müdahil olmasına tepki gösterdi.
900’den fazla akademisyenin oluşturduğu İnsan Matematiği Derneği (Association for Human Mathematics), yayımladığı açıklamada, “Matematikçiler bu çalışmanın yapılmasını talep etmedi” uyarısında bulundu.
Bu akademisyenlere göre matematik yapmanın asıl değeri, bir problemin nihai çözümünde değil, o çözüme ulaşmak için harcanan zihinsel çabada yatıyor. Çünkü insanın kavrayışını geliştiren şey, büyük ölçüde bu süreç.
Yapay zekâ sistemlerinin doğru fakat insanların anlamakta zorlandığı çözümleri peş peşe üretmesi, öğrencilere ödevlerinin cevaplarının doğrudan verilmesine benziyor. Zihinsel çaba ortadan kalktığında öğrenme de gerçekleşmiyor.
Ancak bu itirazlarda mesleki çıkarları koruma eğilimi de bulunuyor.
Akademisyenlerin bilgi üretimini belirleme konusunda diğer meslek gruplarından daha fazla hakka sahip olduğu söylenemez. Gerçeği arama çabasının sonuçlarından herkes yararlanır. Bilginin üretilmesi yalnızca belirli bir akademik topluluğun ayrıcalığı olamaz.
Matematiksel ispatlarla yükselinen akademik hiyerarşiler de dokunulmaz değildir.
Gerekirse bu yapılar, yapay zekânın ispatları ürettiği, insanların ise bunları incelediği, doğruladığı ve anlamlandırdığı yeni bir bilim dünyasına uyarlanmalıdır.
Bilimde anlama çabası, somut sonuçların önüne geçirilerek mutlaklaştırılmamalıdır.
Baş ağrısını gidermek için her parasetamol aldığınızda, etki mekanizması bütün ayrıntılarıyla anlaşılmamış olsa da işe yaradığı bilinen bir tedaviye güvenirsiniz.
Bununla birlikte bilimin kontrolünün makinelere devredilmesine ilişkin kaygıları bütünüyle yersiz görmek mümkün değil.
Yapay zekâ şirketleri bilimsel araştırmalara yalnızca insanlığa fayda sağlama amacıyla büyük kaynaklar ayırmıyor. Bilimsel problemleri çözmek, insanlarda olduğu gibi yapay zekâ modellerinin de daha yetenekli hâle gelmesini sağlayabilir.
Birçok araştırmacı, bilimsel problemleri çözme kapasitesi artan bir yapay zekâ modelinin diğer bütün alanlarda da daha başarılı olabileceğini düşünüyor.
Eğer bu doğruysa, zamanla büyük yapay zekâ laboratuvarlarıyla rekabet etmek neredeyse imkânsız hâle gelebilir.
Bu laboratuvarlar, kendi yeteneklerini geliştirmek üzere çalışan ve bazı tanımlara göre insanın kavrayamayacağı düzeyde bir zekâya ulaşan sistemleri kontrol edebilir.
Söz konusu üstün zekâya sahip yapay bilim insanları, fiziksel dünyayla da doğrudan etkileşim kurabilir. Bunu insansı robotlar aracılığıyla veya yapay zekâ modellerinin laboratuvar cihazlarına bağlanması yoluyla gerçekleştirebilirler.
Anthropic’in yapay zekâ modellerini laboratuvar ekipmanlarına bağlamaya başlaması, bu sürecin ilk örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.
Böyle bir geleceğin bilim açısından yaratacağı sorun, aslında toplumun bütünü açısından ortaya çıkaracağı sorunla büyük ölçüde aynı.
İnsanlar, makinelerin ilerlemeyi sürdürebilmesi için onlara kaynak sağlamak zorunda kalacak.
Ancak makinelerin ne yaptığını kimsenin anlamadığı bir ortamda, yalnızca finansman sağlamak son derece sorumsuzca olur.
Hiç kimse, bu modellerin gerçekten insanlığın çıkarlarına uygun hareket ettiğinden emin olamaz.
Yapay zekâ laboratuvarları, makinelerin hedefleriyle insanlığın çıkarları arasında tam bir uyum sağlamayı başarsa ve bu sistemlere bütünüyle güvenilebilse bile başka bir tehlike var.
İnsanların bilimde ve hayatın diğer alanlarında yalnızca yapay zekâya ne yapmaları gerektiğini sorduğu bir toplum, zamanla insanların makinelerin evcil hayvanlarına dönüştüğü bir toplum hâline gelebilir.
Bazı insanlar, bütün hastalıkların tedavi edilmesi gibi büyük kazanımlar karşılığında böyle bir geleceği kabul etmeye hazır olabilir.
Ancak yapay zekâ ile insanlığın çıkarları arasında sarsılmaz bir uyum sağlanana kadar, bilimsel süreçlerde insan denetimi mutlaka korunmalıdır.
Laboratuvarlar, problemleri çözmek için yapay zekâdan yararlanabilmelidir. Buna karşılık laboratuvar altyapısı ve hesaplama kapasitesi gibi kaynakların nasıl kullanılacağı, yapay zekânın yürüttüğü çalışmaları değerlendirebilecek bilgi ve yetkinliğe sahip insanlar tarafından yönlendirilmeli ve denetlenmelidir.
Bu yaklaşım kaçınılmaz olarak bilimsel ilerlemeyi yavaşlatacaktır.
Fakat yapay zekâ sistemlerinin insan kontrolü altında kalabilmesi için bu yavaşlama gereklidir.
Bu süreçte insan rehberliğinde yürütülen makine destekli bilimsel araştırmalar, akademisyenlerin kendi disiplinlerini yeniden tanımlamalarını gerektirecek.
Bilim insanları yalnızca yeni teoriler geliştirmeyi değil, yapay zekâ modellerini yönlendirmeyi, onların sonuçlarını incelemeyi, doğrulamayı ve öğretmeyi de bilimsel çalışmalarının temel bir parçası olarak görmeyi öğrenmeli.
Üstelik bu faaliyetler akademik saygınlık, mesleki ilerleme ve kariyer değerlendirmelerinde de karşılık bulmalı.
Hükümetler araştırma fonlarını dağıtırken aynı yaklaşımı benimsemeli.
Yapay zekâ laboratuvarları ise bilim dünyasının sorumlu üyeleri gibi hareket etmeli; çalışmalarını hakem değerlendirmesine sunmalı, kullandıkları yöntemleri ve geliştirdikleri kodları yayımlamalıdır.
Bebeği Banyo Suyuyla Birlikte Dökmemek
Bilgisayarların ürettiği sonuçları kontrol etmek ve anlamlandırmak, ilk bakışta pek de gösterişli bir bilimsel faaliyet gibi görünmeyebilir.
Ancak insanların yürüttüğü bilimsel çalışmaların önemli bir bölümü de hatalarla doludur. Bunun nedenlerinden biri, akademisyenlerin başkalarının çalışmalarını denetlemek ve hatalarını ortaya çıkarmak için yeterince ödüllendirilmemesidir.
Doğrulamaya ve eleştirel şüpheciliğe yeniden önem verilmesi, bilimin niteliğini yükseltebilir.
Bu noktada, 17. yüzyılda İngiltere’deki Royal Society tarafından benimsenen bilimsel ilkeyi hatırlamakta yarar var:
Nullius in verba.
Yani, “Kimsenin sözüne sorgulamadan inanmayın.”
Bugün aynı ilkenin, makinelerin ürettiği bilimsel bilgi için de geçerli olması gerekiyor.
Bu metin, The Economist’in 15 Ekim 2026 tarihinde yayımlanan “What if the machines take over science?” başlıklı başyazısının Türkçe çevirisidir. Makalede ifade edilen görüşler The Economist’e aittir.
.İllüstrasyon: Nicolas Ridou / The Economist