Doğu Akdeniz ve Kafkasya Ekseninde “Sessiz İttifak”: Bakü, Tel Aviv Ve Ankara Dengesi

Dilan KARACAN
Signature: JfIgimYNVosE/CDfGHy4nizfOBSJeEydJ2kQ0/F6li5C7tU47TItj3yzt47RHv2kctocNqFeh5MS8A1dBO+dahIuA82LKpeOcb6FY9QVeW+kPtriwHwWLc2v+TViDkBcjSuIoGgpAQRRNpI5H2xZzaLuFcVRahpwFu4MihtUIo1fND2BQUP32jreb09rYRgaY9G0ttJWc9pZkFp8ZdIzCdGQTMDK5mBuMGZra9k7y6CzAbebLf2dInPCx7wI+51G/78OFBtp9cSNdLieQ+OJg8mqMjGWFw03knCjiNY6Kf+4Ca5ratr4PEfXmA4GWZZbI3+jCuBp7buF/HegUE0iFHSwnv1kaD9e5yp4uKJvFArna8G3S5XOt69/B5DZqwWDQ8H6YMDpQ3o8qFAdQa1OLNmvfhw8ZxmmUlZjhMAZVPSMGWuNDX7eTklsu8XmDjZukOJcMEBkZn6x8cE/n9oaKoZhsWavlr9Od8/PueYImfwhZHp/K6RrkQ2Mhf5sSbmOQm3iOVB36UFyPNj7PKtXTHmaeuQYRKzlyr3hUiRaOZkKWczaYf3h1avtYT/2XDxQZ0uNEyR4Lab1V1MaWTu6MMJlKQbIA7OVAfoBsvq48Wy/Q3QiMWpfQkamzRZqe8DizrvxsjKtBFEpkLUt7kkZfmjwVOsQD/UTBFvk7+tuThyofqGjzUO449jjrOzM9Ycx7mtsU6HX3i++B/aC2RKgxBXYOC2jbSHRYxw5zkaJBnrmtN4RzXlLrUpRDYm2jJSZ88kE3yERebOAQp9/ur2Q2fgZsNqQlF/BSudKrSx91MqR5Xkh67psXcGQ6R1obX7P5g1F6za9TPvVXE/UsyKljdq/Q/w/vZNLxRJZJBY+ifq1oAhw7MgNOuuY+2dtX2hW1qP4R2/m180NQ5KUAH+gzxAC3WdiSB/NZvh3QmCEXuqKyZdgYQ9D0GnEL4nmGvgOcLmfh/EkKJKSQyM/UbpmKHExXo21Egl866eFDQGfD8c=

7 Ekim’den bu yana Orta Doğu alev alev. Gazze’de insanlık dramı yaşanıyor, Ankara ile Tel Aviv arasındaki diplomatik köprüler tamamen kopmuş durumda. Diğer yanda ise son günlerde Bakü’den gelen haberler Türkiye’deki kamuoyunu bir kez daha ayağa kaldırdı: Devlet okullarında kıyafet yönetmeliğine getirilen “laiklik” şartı gerekçe gösterilerek başörtülü öğrenci ve öğretmenlerin kapıdan çevrilmesi… Sosyal medyada fırtınalar kopuyor, “Bakü ne yapmaya çalışıyor?” soruları havada uçuşuyor. 

ANALİZ

Peki, resmin tamamına baktığınızda ne görüyorsunuz? İsrail’le yürütülen milyar dolarlık petrol ve savunma ticareti, İran’ın sınırın ötesinden gıcırdattığı dişler ve içeride sıkılaştırılan seküler refleksler… Azerbaycan gerçekten iddia edildiği gibi İsrail’in yörüngesine mi girdi, yoksa tamamen soğukkanlı ve sert bir devlet hesabı mı yapıyor? Konuyu tüm detaylarıyla; tarihsel altyapısıyla, son günlerde patlayan başörtüsü kriziyle ve en önemlisi doğrudan Tel Aviv’den aldığım birinci elden yanıtlarla masaya yatırıyorum. 

Siyasette de diplomaside de duygusallığa yer yoktur; hele ki Kafkasya gibi her an patlamaya hazır bir coğrafyada yaşıyorsanız. 

Son dönemde Türkiye’de kamuoyunun gündemine oturan iki büyük tartışma var: Bir yanda “Azerbaycan İsrail’le neden bu kadar yakın, Gazze’ye neden sessiz?” tepkileri, diğer yanda ise daha birkaç gün önce okullarda başörtüsüne getirilen kısıtlamalarla tırmanan iç kriz. Ancak olayın duygusal ambalajını söküp masaya baktığınızda, karşınıza hem dışarıda hem içeride çok rasyonel, bir o kadar da sert bir devlet hesabı çıkıyor. 

Önce dışarıdaki rakamı koyalım: İsrail’in çarklarını döndüren ham petrolün neredeyse yarısı Azerbaycan’dan gidiyor. Bakü ise bu petrolün karşılığında parasını alıp geçmiyor; Karabağ’da Ermenistan ordusunu felç eden o yüksek teknoloji dronları, füze sistemlerini ve kritik istihbaratı alıyor. 

Peki bu tablo nereden doğdu ve son günlerdeki iç krizle nasıl bağlanıyor? Detaylarına bakalım. 

HOCALI’DAN KARABAĞ’A: BAKÜ’NÜN UNUTMADIĞI HAFIZA VE DİNİ REFLEKSLER

Bakü’nün İsrail’le kurduğu bu ilişkiyi ve Filistin meselesine bakışını anlamak için 1990’lara dönmek şart. 

Azerbaycan 30 yıl boyunca Karabağ işgaliyle boğuşurken, Hocalı’da katliam yaşanırken İslam dünyasından beklediği o net, koşulsuz desteği hiçbir zaman bulamadı. Mahmud Abbas yönetimindeki Filistin kanadının Erivan’la kurduğu sıcak temaslar, Ermenistan ziyaretleri Bakü’nün hafızasına kazındı. 

2020’deki II. Karabağ Savaşı geldiğinde ise denklem netleşti: Bir yanda soyut “dindaşlık” söylemleri, diğer yanda sahada Ermeni savunma hatlarını yok eden İsrail yapımı Harop’lar… Azerbaycan devleti de toplumu da o gün kararlarını verdi. 

Ama burada kritik bir nüans var: Bakü, İsrail’le bu kadar yakınlaşırken Filistin’i tamamen sildi mi? Hayır. Bakü yönetimi uluslararası her platformda 1967 sınırlarında, Doğu Kudüs başkentli bağımsız bir Filistin Devleti’ni desteklediğini söylüyor, Ramallah’ta temsilcilik tutuyor. Yani dışarıda dengeli bir çizgi tutturmaya çalışıyor. 

OKULLARDAKİ BAŞÖRTÜSÜ TARTIŞMASI: İÇERİDEKİ İRAN PARANOYASI MI?

Gelelim tam da son birkaç gündür Türkiye’de ve Azerbaycan’da tepki çeken o sıcak gelişmeye… 

Bakanlar Kurulu’nun okul üniformalarında “laiklik” ilkesini zorunlu kılan son düzenlemesiyle birlikte Bakü ve Sumgayıt’ta başörtülü öğrencilerin ve öğretmenlerin okullara alınmadığı haberleri gündeme bomba gibi düştü. Kamuoyunda “Bakü 28 Şubat’ına mı dönüyor?” eleştirileri yapılırken, meselenin arka planında aslında Bakü’nün İran’a karşı duyduğu derin “rejim ve güvenlik kaygısı” yatıyor. 

Bakü devlet aklı, seküler yapıyı rejimin varoluşsal garantisi olarak görüyor. İsrail ile askeri ortaklık yürütürken, güney komşusu İran’ın ülke içindeki dini gruplar ve ağlar üzerinden yürüttüğü nüfuz operasyonlarından aşırı derecede rahatsız. Bakü yönetimi, okullardaki bu kısıtlamayı doğrudan “İran kaynaklı muhafazakar radikalleşmeye karşı seküler devleti koruma hamlesi” olarak okuyor. 

Yani dışarıda İsrail ile İran’ı dengeleyen Bakü, içeride de toplumsal alandaki muhafazakarlaşmayı İran’ın örtülü nüfuz sahası olarak görüp sert tedbirler alıyor. Fakat bu tutum, Karabağ gazilerinin çocuklarından halk tabanına kadar ciddi bir toplumsal rahatsızlığı ve iç siyasette meşruiyet tartışmasını da beraberinde getiriyor. 

TEL AVİV’DEN GELEN YANITLAR: DR. GALLIA LINDENSTRAUSS NE DİYOR?

İşin dış politika ayağında en merak edilen kısım elbette Tel Aviv. Tel Aviv, Bakü’nün bu zorlu denklemdeki tutumunu nasıl görüyor? İsrail’in en saygın güvenlik düşünce kuruluşu olan INSS (Institute for National Security Studies) Kıdemli Araştırmacısı Dr. Gallia Lindenstrauss’a bu süreci doğrudan sordum. Gallia’nın yanıtları, İsrail devlet aklının Bakü’ye bakışını son derece çıplak bir şekilde özetliyor. 

İşte Dr. Lindenstrauss’un dikkat çeken tespitleri: 

1. “7 Ekim savaşı bu ilişkiyi daha da kritik yaptı” 

İsrail-Azerbaycan ilişkilerinin 7 Ekim sonrası tırmanan bölgesel savaşa rağmen hiç sarsılmadığını, aksine her iki taraf için daha da vazgeçilmez hale geldiğini belirtiyor.

2. “Bakü-Ankara geriliminden rahatsız ama asıl mesele Karabağ”

Türkiye ile İsrail arasındaki iplerin kopmasının Bakü’yü konforlu bir alandan çıkardığını kabul ediyor. Bakü’nün Ankara ile Tel Aviv arasında arabuluculuk yapmaya çalıştığını doğruluyor. Ancak ekliyor: “Kafkasya’daki asıl büyük değişim Türkiye-İsrail kavgasından değil, Karabağ’ın kurtarılmasından ve ABD öncülüğündeki Ermenistan barış sürecinden kaynaklanıyor.”

3. “İran sınırını biliyoruz, Bakü’yü riske atmıyoruz” 

En kritik nokta burası. İsrail, Bakü’den kaldıramayacağı bir yük istemiyor. Lindenstrauss, “İsrail, Azerbaycan’ın İran’a coğrafi yakınlığından doğan güvenlik kaygılarının farkında. Bakü’yü bu hassas dengede tehlikeye atacak taleplerde bulunmuyoruz” diyor. Yani “Bakü İsrail’in karakolu oldu” iddiasını İsrail tarafı doğrudan boşa çıkarıyor.

4. “Filistin eleştirisi var ama kapalı kapılar arkasında” 

Azerbaycan’ın Gazze krizine dair itirazlarını İsrail’e ilettiğini ancak bunu BAE örneğinde olduğu gibi bağırıp çağırmadan, kapalı kapılar arkasında yaptığını söylüyor. İsrail aklına göre çatışmacı söylemdense bu tarz yapıcı diyalog Filistin halkına daha çok fayda sağlıyor.

3 FARKLI BAŞKENT, 3 FARKLI GERÇEK

Fotoğrafı netleştirmek için üç merkezin de masadaki hesabını doğru okumak lazım:

  • BAKÜ: “Benim önceliğim kendi vatanımın güvenliği ve seküler yapısı.” Azerbaycan için İsrail ne bir “askeri patron” ne de duygusal bir dost. Petrolünü verip ihtiyacı olan teknolojiyi alan rasyonel bir tüccar. İçeride ise İran nüfuzuna karşı seküler çizgiyi sertleştiren bir devlet aklı var. Üstelik İsrail Meclisi 1915 iddialarını ne zaman siyasi koz yapmaya kalksa, masaya vurup o tasarıları çöpe attıracak kadar da bu ilişkide ağırlığı var. 
  • TEL AVİV: “Güvenilir tedarikçi, pragmatik müttefik.” İsrail için Bakü, hem kesintisiz petrol demek hem de İran’ın hemen yanı başında ideolojik fanatizmden uzak, sözüne güvenilir bir ortak demek. 
  • ANKARA: “Dengeye saygı ama kamuoyu baskısı.” Ankara, Bakü’nün Karabağ’daki İsrail ihtiyacını anlıyor. Ancak hem Gazze’deki katliam hem de son günlerde okullarda yaşanan başörtüsü krizleri, Türkiye’deki kamuoyu nezdinde ve “Tek Millet, İki Devlet” söyleminde ciddi bir sıkışma alanı yaratıyor.

Bakü, devasa fırtınaların koptuğu bir coğrafyada dışarıda buz gibi bir “realpolitik” yürütürken; içeride de seküler devlet yapısını korumak adına sert adımlar atıyor. 

Ancak önümüzdeki soru çok net: Gazze’deki kriz derinleşirken ve içeride toplumsal hassasiyetler zorlanırken, Bakü bu ipte yürümeye ne kadar devam edebilir? İsrail ile kurulan rasyonel tüccar akıl, günün sonunda Bakü’nün önüne hem iç hem dış siyasette yönetilmesi zor bir fatura koyar mı? 

Karar da yorum da okuyucunun. 

*Yazıda belirtilen fikir ve kanaatler yalnızca yazarın sorumluluğundadır.

Total
0
Shares
Previous Post

Okul Sıralarından Barikatlara: Fransa’nın Lise İsyanı Avrupa’yı Nasıl Sarstı?

Next Post

ABD 2026 Ara Seçimleri: Mavi Dalga Kongre’yi Değiştirdi, Trump’ın Hareket Alanı Daralıyor

Related Posts